Çocuk Kulak Burun Boğaz

Çocuk KBB nedir, kimler için?

Çocuk kulak burun boğaz (KBB) değerlendirmesi; bebeklikten ergenliğe kadar çocuklarda kulak, burun, geniz, bademcik, boğaz ve boyun bölgesindeki şikâyetlerin muayenesini ve tedavisini kapsar. Çocukların anatomisi yetişkinlerden farklıdır: östaki borusu daha kısa ve yataydır, geniz eti ve bademcikler okul öncesi dönemde fizyolojik olarak büyüktür, bağışıklık sistemi ise hâlâ gelişmektedir. Bu nedenle aynı belirti bir çocukta bir yetişkindekinden farklı bir anlam taşıyabilir.

Başvuruların büyük bölümü tekrarlayan enfeksiyonlar, geniz eti ve bademcik büyümesi, kulakta sıvı birikmesi, horlama ve işitme ya da konuşmayla ilgili endişelerdir. Bu sorunların çoğu zamanla ve uygun tedaviyle düzelir; bir kısmında ise ameliyat çocuğun nefesini, uykusunu ve işitmesini belirgin biçimde rahatlatabilir. Amaç, hangi çocuğun izlenebileceğini, hangisinin tedaviye ihtiyaç duyduğunu doğru ayırt etmektir.

Aileler nelere dikkat etmeli?

Çocuklar şikâyetlerini her zaman anlatamaz; çoğu zaman sorunu ilk fark eden anne ve babadır. Aşağıdaki durumlar KBB muayenesi için iyi bir nedendir:

• Sürekli ağızdan nefes alma, burnun hep tıkalı olması, genizden konuşma
• Her gece horlama, uykuda nefes durması ya da nefes alırken zorlanma, huzursuz ve terli uyku
• Gündüz yorgunluk, dikkat dağınıklığı, sinirlilik ya da sabahları zor uyanma
• Yılda birçok kez tekrarlayan ateşli boğaz ya da kulak enfeksiyonları
• Televizyonun sesini açma, seslenince geç tepki verme, sık sık ‘efendim?’ diye sorma
• Yaşıtlarına göre konuşmada gecikme ya da kelimeleri belirsiz söyleme
• Kulak akıntısı, kulağı sık sık çekiştirme ya da kulak ağrısı
• Uzun süren burun akıntısı, kötü koku, öksürük ya da yüzde ağrı
• Boyunda büyüyen ya da geçmeyen şişlik

Muayene ve tanı

Muayene, ailenin anlattıklarıyla başlar: şikâyetin ne zamandır sürdüğü, yılda kaç enfeksiyon geçirildiği, kullanılan ilaçlar, uyku düzeni ve okul ya da kreşteki durum sorulur. Ardından kulaklar, burun, ağız ve boğaz, boyun muayene edilir. Kulak zarının görünümü, kulakta sıvı olup olmadığı hakkında önemli ipuçları verir.

Geniz eti doğrudan görülemeyen bir bölgede bulunduğundan, uygun yaştaki ve uyumlu çocuklarda ince bir endoskopla burun içinden değerlendirilebilir; bazı durumlarda yan geniz grafisi de kullanılabilir. Hangi yöntemin seçileceği çocuğun yaşına ve uyumuna göre belirlenir.

İşitme testleri yaşa göre değişir. Timpanometri, kulak zarının hareketini ve orta kulakta sıvı olup olmadığını ölçen kısa ve girişimsel olmayan bir testtir. Küçük çocuklarda oyunla yapılan işitme testleri, daha büyük çocuklarda ise kulaklıkla yapılan odyometri tercih edilir. Bebeklerde yenidoğan işitme taraması sonuçları da dikkate alınır; gerektiğinde ileri işitme testleri için yönlendirme yapılır. Uykuda nefes durması şüphesinde uyku testi istenebilir.

Geniz eti ve bademcik büyümesi

Geniz eti (adenoid) burnun arkasında, bademcikler ise boğazın iki yanında yer alan lenf dokusudur. Okul öncesi dönemde çocuğun enfeksiyonlarla tanışmasıyla birlikte büyümeleri olağandır ve çoğu çocukta ergenliğe doğru küçülürler. Sorun, bu dokuların nefesi, uykuyu, beslenmeyi ya da kulak havalanmasını engelleyecek kadar büyümesi ya da sık enfeksiyon kaynağı olmasıdır.

Büyük geniz eti ağızdan nefes almaya, horlamaya, genizden konuşmaya, burun akıntısına ve östaki borusunun tıkanmasına bağlı kulak sıvısına yol açabilir. Uzun süre ağızdan nefes alan çocuklarda yüz ve diş gelişimi de etkilenebilir. Büyük bademcikler ise yutma güçlüğüne, uykuda solunum sorununa ve tekrarlayan boğaz enfeksiyonlarına neden olabilir.

Kulakta sıvı birikmesi ve ventilasyon tüpleri

Seröz otit olarak da bilinen orta kulakta sıvı birikmesi, çocukluk çağındaki işitme azlığının sık nedenlerinden biridir. Çoğu zaman bir soğuk algınlığı ya da kulak enfeksiyonunun ardından gelişir, ağrı yapmayabilir ve yalnızca dikkatsizlik, sesin açılması ya da konuşmada gerileme ile fark edilir.

Sıvıların önemli bir kısmı birkaç ay içinde kendiliğinden çekilir; bu yüzden ilk aşamada genellikle izlem ve kontrol işitme testleri önerilir. Sıvı aylarca sürüyor, işitmeyi belirgin biçimde azaltıyor, konuşma gelişimini etkiliyor ya da kulak zarında yapısal değişiklik oluşturuyorsa kulak zarına küçük bir ventilasyon tüpü yerleştirilmesi gündeme gelir. Tüp, orta kulağın havalanmasını sağlar; genellikle aylar içinde kendiliğinden düşer. Büyük geniz eti eşlik ediyorsa aynı seansta geniz eti alınması da değerlendirilebilir.

Tekrarlayan enfeksiyonlar

Kreşe ve okula başlayan çocukların yılda birkaç kez üst solunum yolu enfeksiyonu geçirmesi olağandır. Değerlendirilmesi gereken, enfeksiyonların sıklığı, ağırlığı, okula devamsızlığa yol açıp açmadığı ve araya giren sorunsuz dönemlerdir. Tekrarlayan bademcik iltihabı, sık orta kulak iltihabı ve uzun süren sinüzit belirtileri bu açıdan ele alınır.

Ameliyat kararında tek bir sayı yeterli değildir; enfeksiyonların doktor tarafından kayda geçirilmiş olması, antibiyotik ihtiyacı, çocuğun genel sağlığı ve ailenin yaşadığı güçlük birlikte değerlendirilir. Bu nedenle enfeksiyonların tarihlerini ve kullanılan ilaçları not etmek muayenede çok yardımcı olur.

Çocuklarda horlama ve uyku apnesi

Ara sıra, özellikle hastalık dönemlerinde görülen horlama çoğu zaman önemsizdir. Ancak her gece süren yüksek sesli horlama, uykuda nefes duraklamaları, nefes alırken göğsün içe çekilmesi, sık uyanma ve terleme çocuklarda uyku apnesine işaret edebilir. Çocuklarda uyku apnesinin en sık nedeni büyük geniz eti ve bademciklerdir.

Yetişkinlerden farklı olarak çocuklarda uykusuzluk her zaman uyuklama şeklinde görülmez; hareketlilik, dikkat sorunları, okul başarısında düşüş, gece altını ıslatma ya da büyümede yavaşlama gibi belirtilerle ortaya çıkabilir. Muayene bulgularına göre gerekirse uyku testi istenir ve tedavi buna göre planlanır.

İşitme ve konuşma gelişimi

Konuşma, duyulan sesler taklit edilerek öğrenilir. Bu yüzden hafif ya da dalgalı seyreden bir işitme azlığı bile konuşma gelişimini ve okulda öğrenmeyi etkileyebilir. Konuşması gecikmiş her çocukta işitmenin değerlendirilmesi önerilir. Sorun kulakta sıvı gibi tedavi edilebilir bir nedene bağlıysa tedavi sonrası işitme yeniden test edilir; işitme azlığı farklı bir kaynaktan geliyorsa ileri değerlendirme ve ilgili uzmanlarla birlikte takip planlanır.

Tedavi seçenekleri: önce izlem ve ilaç

Çocuk KBB’de tedavinin ilk adımı çoğu zaman cerrahi değildir. Kulak sıvısında belirli bir süre izlem, alerjik ya da kronik burun tıkanıklığında burun spreyleri ve tuzlu su yıkamaları, bakteriyel enfeksiyon düşünülen durumlarda uygun antibiyotik tedavisi ilk seçenekler arasındadır. Antibiyotik her enfeksiyonda gerekmez; çocukluk çağındaki boğaz ve kulak enfeksiyonlarının önemli bir bölümü virüslere bağlıdır.

Ameliyat; şikâyetler uygun tedaviye rağmen sürdüğünde, uykuda solunum sorunu belirgin olduğunda, işitme ve konuşma etkilendiğinde ya da enfeksiyonlar çocuğun günlük yaşamını belirgin biçimde bozduğunda önerilir. Karar her zaman aileyle birlikte, yararları ve olası riskleri konuşularak verilir.

Ameliyat nasıl yapılır?

Çocuklarda KBB ameliyatları genel anestezi altında, anestezi uzmanı eşliğinde yapılır. Çocuk uyurken işlem tamamlanır ve ameliyat sırasında herhangi bir şey hissetmez. Ameliyat öncesinde aç kalma süresi ve gerekli tetkikler aileye ayrıca anlatılır.

Geniz eti ağız yoluyla alınır; dışarıda kesi yapılmaz. Bademcik ameliyatında da işlem ağızdan yapılır ve bademcik dokusu çıkarılarak kanama kontrol altına alınır. Ventilasyon tüpü, mikroskop altında kulak kanalından kulak zarına açılan çok küçük bir aralığa yerleştirilir. Geniz eti ve tüp işlemleri genellikle kısa sürer; bademcik ameliyatıyla birlikte süre biraz uzar. Çoğu çocuk aynı gün ya da bir gece gözlemin ardından evine döner; kesin süre muayenede, çocuğun yaşı, genel sağlığı ve yapılacak işleme göre belirlenir.

İyileşme süreci

İyileşme, yapılan işleme göre değişir. Yalnızca tüp takılan çocuklar genellikle aynı gün olağan hayatına döner; bademcik ameliyatı ise daha uzun bir iyileşme gerektirir. Aşağıdaki takvim genel bir çerçevedir:

1. İlk günAnestezinin etkisi geçtikçe çocuk uyanır ve sıvı almaya başlar. Hafif boğaz ya da kulak ağrısı, uyku hâli ve huzursuzluk olabilir. Ağrı kesiciler hekimin önerdiği doz ve sıklıkta verilir.
2. İlk haftaBademcik ameliyatından sonra boğaz ağrısı genellikle birkaç gün belirgin olur; yumuşak, ılık ya da soğuk gıdalar ve bol sıvı önerilir. Boğazda beyaz-sarı bir örtü oluşması iyileşmenin olağan bir parçasıdır. Geniz eti ameliyatından sonra burun tıkanıklığı ve ağız kokusu geçici olarak görülebilir.
3. 2. haftaAğrı çoğu çocukta azalır, beslenme normale döner. Bademcik ameliyatı sonrası bu dönemde de ağır fiziksel aktiviteden kaçınılması ve kanama belirtilerine dikkat edilmesi önerilir. Okula ya da kreşe dönüş zamanı hekimle birlikte planlanır.
4. 1 ayÇoğu çocuk günlük yaşamına ve spor etkinliklerine dönmüştür. Kontrol muayenesinde iyileşme değerlendirilir; tüp takıldıysa kulak ve gerekirse işitme yeniden kontrol edilir. Tüp yerinde kaldığı sürece belirli aralıklarla kontrol önerilir.

Riskler ve alınan önlemler

Her cerrahi işlem gibi çocuk KBB ameliyatlarının da riskleri vardır; bunlar ameliyat öncesinde aileyle ayrıntılı olarak konuşulur. Bademcik ameliyatından sonra en önemli risk kanamadır. Kanama ameliyattan sonraki ilk saatlerde ya da örtünün düştüğü dönemde, çoğunlukla 5. ile 10. günler arasında görülebilir. Ağızdan ya da burundan kan gelmesi, kan tükürme veya sık yutkunma fark edilirse beklemeden hekime ya da en yakın acil servise başvurulmalıdır.

Anesteziye bağlı riskler, ameliyat öncesi değerlendirme ve ameliyat boyunca anestezi ekibinin yakın takibiyle en aza indirilmeye çalışılır. Ventilasyon tüpü beklenenden erken düşebilir, tıkanabilir ya da akıntıya neden olabilir; bazı çocuklarda sıvı tekrarlayabilir ve yeniden tüp gerekebilir. Tüp düştükten sonra kulak zarında küçük bir delik kalması seyrek görülür ve takipte değerlendirilir. Geniz eti dokusu nadiren yeniden büyüyebilir. Düzenli kontroller, bu sorunların erken fark edilmesini sağlar.

Yaşa göre dikkat edilecekler

Çocuğun yaşı, hem şikâyetlerin nasıl ortaya çıktığını hem de tedavi seçeneklerini etkiler:

1. Bebeklik (0–2 yaş)Yenidoğan işitme taraması sonucu önemlidir; taramayı geçemeyen bebeklerin ileri testlere yönlendirilmesi gerekir. Seslere tepki vermeme, beslenirken zorlanma, horultulu ya da hırıltılı solunum değerlendirilmelidir. Bu yaşta kararlar çoğunlukla çocuk doktoruyla birlikte verilir.
2. Okul öncesi (2–6 yaş)Geniz eti ve bademcik büyümesi, kulak sıvısı ve tekrarlayan enfeksiyonlar en sık bu dönemde görülür. Konuşma gelişimi hızlı ilerlediği için işitme sorunlarının fark edilmesi özellikle önemlidir.
3. Okul çağı (6 yaş ve üzeri)Geniz eti genellikle küçülmeye başlar. Uykusuzluğa bağlı dikkat sorunları, alerjik burun tıkanıklığı ve sinüzit şikâyetleri ön plana çıkabilir. Okul başarısındaki değişiklikler işitme ve uyku açısından da değerlendirilmelidir.

Ne zaman acil başvurmalı?

Aşağıdaki durumlarda randevu beklemeden acil servise başvurun:

• Bademcik ya da geniz eti ameliyatından sonra ağızdan veya burundan kan gelmesi
• Belirgin nefes darlığı, uykuda uzun süreli nefes durması ya da morarma
• Ağzını açamama, salyasını yutamama, boğazda tek taraflı belirgin şişlik
• Kulak arkasında kızarıklık, şişlik ve kulağın öne itilmesi
• Yüksek ateşle birlikte boyun sertliği, belirgin halsizlik ya da sıvı alamama